Ένα άρθρο της ψυχολόγου Μαρίας Μαρκαντωνάκη

Έχεις νιώσει ποτέ ότι οι άλλοι σε θεωρούν πιο ικανό από όσο είσαι πραγματικά; Έχεις πετύχει στόχους, αλλά μέσα σου πιστεύεις ότι ήταν τύχη, συγκυρία ή «φτηνό κόλπο»; Μήπως ζεις με τον φόβο ότι κάποια στιγμή οι άλλοι θα καταλάβουν πως «δεν αξίζεις» όσα έχεις καταφέρει; Αν ναι, τότε πιθανότατα έχεις βιώσει το λεγόμενο impostor syndrome ή στα ελληνικά σύνδρομο του απατεώνα.

Πρόκειται για ένα ψυχολογικό φαινόμενο που αφορά εκατομμύρια ανθρώπους σε όλο τον κόσμο, ανεξάρτητα από ηλικία, μόρφωση ή επαγγελματική πορεία. Δεν είναι ψυχική διαταραχή με την αυστηρή έννοια του όρου, αλλά μια επίμονη πεποίθηση αναξιότητας, που συχνά εμποδίζει την προσωπική και επαγγελματική εξέλιξη.

Λίγη ιστορία

Ο όρος Impostor Phenomenon περιγράφηκε για πρώτη φορά το 1978 από τις ψυχολόγους Pauline Clance και Suzanne Imes. Σε έρευνά τους με επιτυχημένες γυναίκες διαπίστωσαν ότι, παρά τα επιτεύγματά τους, πολλές ένιωθαν ότι «κορόιδευαν» τους άλλους και ότι δεν ήταν πραγματικά άξιες για την επιτυχία τους. Έκτοτε, δεκάδες μελέτες έδειξαν ότι το φαινόμενο είναι διαδεδομένο σε άνδρες και γυναίκες, σε ακαδημαϊκούς, επαγγελματίες, καλλιτέχνες, ακόμη και σε άτομα με ηγετικές θέσεις.

Πώς εκδηλώνεται το impostor syndrome

Τα άτομα που το βιώνουν συχνά νιώθουν ότι «παίζουν έναν ρόλο» και πως αργά ή γρήγορα θα αποκαλυφθεί η «πραγματική τους ανεπάρκεια». Συνηθισμένες εκδηλώσεις είναι:

• Αμφισβήτηση των επιτυχιών: Αποδίδουν την πρόοδό τους στην τύχη, στο ότι «βρέθηκαν στο σωστό μέρος τη σωστή στιγμή» ή ότι «ξεγέλασαν» τους άλλους.

• Υπερπροετοιμασία: Εργάζονται εξαντλητικά για να αποφύγουν λάθη που θα «προδώσουν» την ανεπάρκειά τους.

• Φόβος έκθεσης: Ζουν με την αγωνία ότι οι άλλοι θα συνειδητοποιήσουν πως δεν αξίζουν τη θέση τους.

• Σύγκριση με τους άλλους: Επικεντρώνονται σε ό,τι δεν ξέρουν, παραβλέποντας τις δικές τους γνώσεις και δεξιότητες.

• Τελειομανία: Βάζουν υπερβολικά υψηλά στάνταρ και νιώθουν ότι ποτέ δεν κάνουν αρκετά.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο;

Παρόλο που το impostor syndrome μπορεί να εμφανιστεί σε όλους, ορισμένες ομάδες φαίνεται να είναι πιο ευάλωτες:

• Νέοι επαγγελματίες και φοιτητές: Η είσοδος σε έναν νέο χώρο γεμάτο άγνωστες προκλήσεις εντείνει το άγχος επάρκειας.

• Γυναίκες σε ανδροκρατούμενα περιβάλλοντα: Συχνά νιώθουν ότι πρέπει να αποδείξουν διπλά την αξία τους.

• Άτομα από μειονοτικές ή κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες: Η αίσθηση ότι «δεν ανήκω εδώ» ενισχύει το φαινόμενο.

• Υψηλά επιτυχημένοι άνθρωποι: Όσο πιο πολύ ανεβαίνουν, τόσο περισσότερο αισθάνονται ότι δεν το αξίζουν.

Οι συνέπειες του συνδρόμου

Το impostor syndrome δεν είναι απλώς μια «ανασφάλεια». Μπορεί να έχει σημαντικές επιπτώσεις:

• Ψυχική εξουθένωση (burnout): Η υπερβολική προσπάθεια για συνεχή απόδειξη φθείρει σωματικά και ψυχικά.

• Αναβλητικότητα: Ο φόβος αποτυχίας οδηγεί σε καθυστερήσεις ή και εγκατάλειψη ευκαιριών.

• Χαμηλή αυτοεκτίμηση: Ενισχύει τον φαύλο κύκλο αμφισβήτησης.

• Περιορισμένη εξέλιξη: Πολλοί αποφεύγουν προαγωγές ή νέες θέσεις γιατί νιώθουν ότι «δεν θα τα καταφέρουν».

Παραδείγματα από την καθημερινότητα

• Μια φοιτήτρια που αρίστευσε στις εξετάσεις αποδίδει την επιτυχία της στην «καλή μνήμη» και φοβάται ότι στην επόμενη δοκιμασία θα αποκαλυφθεί ότι «δεν ξέρει αρκετά».

• Ένας νέος εργαζόμενος σε πολυεθνική δουλεύει διπλάσιες ώρες από τους συναδέλφους του για να μην «φάνει» ότι είναι λιγότερο ικανός.

• Μια μητέρα που μεγαλώνει παιδιά και εργάζεται ταυτόχρονα νιώθει ότι «δεν κάνει τίποτα σωστά» και ότι σε κάθε ρόλο αποτυγχάνει.

Στρατηγικές αντιμετώπισης

1. Αναγνώριση και ονομασία

Το πρώτο βήμα είναι να αποδεχθείς ότι αυτό που νιώθεις έχει όνομα και αφορά πολλούς ανθρώπους. Η επίγνωση από μόνη της μειώνει τη δύναμή του.

2. Καταγραφή επιτυχιών

Κράτα ημερολόγιο ή φάκελο με θετικά σχόλια, αναγνώριση και επιτεύγματα. Όταν η αμφιβολία επιστρέφει, γύρνα σε αυτές τις «αποδείξεις».

3. Αποδοχή της ατέλειας

Κανείς δεν είναι τέλειος. Τα λάθη είναι μέρος της μάθησης, όχι σημάδι ανεπάρκειας.

4. Συζήτηση με άλλους

Το μοίρασμα σκέψεων σε συναδέλφους ή φίλους δείχνει ότι δεν είσαι μόνος/η. Συχνά θα ακούσεις παρόμοιες εμπειρίες.

5. Περιορισμός σύγκρισης

Κάθε άνθρωπος έχει μοναδική διαδρομή. Η σύγκριση οδηγεί σε ανασφάλεια, όχι σε πρόοδο.

6. Επαγγελματική υποστήριξη

Η ψυχοθεραπεία μπορεί να βοηθήσει ουσιαστικά στη διαχείριση του impostor syndrome, ενισχύοντας την αυτοπεποίθηση και την υγιή εικόνα εαυτού.

Ένα αισιόδοξο μήνυμα

Αν και δύσκολο, το impostor syndrome δεν είναι ανίκητο. Πολλοί κορυφαίοι επιστήμονες, καλλιτέχνες και ηγέτες έχουν δηλώσει δημόσια ότι το βίωσαν. Το γεγονός ότι το νιώθεις δεν σημαίνει ότι δεν αξίζεις – σημαίνει ότι είσαι άνθρωπος με αυτοκριτική διάθεση και ευαισθησία.

Το ζητούμενο είναι να μάθεις να ξεχωρίζεις τη διαφορά ανάμεσα στη σεμνότητα και στην αυτοϋπονόμευση. Η πρώτη σε κρατά ανοιχτό στη μάθηση, η δεύτερη σε εμποδίζει να αναγνωρίσεις την αξία σου.

Να θυμάσαι: οι επιτυχίες σου δεν είναι τυχαίες. Είναι αποτέλεσμα γνώσης, προσπάθειας και προσωπικής δύναμης. Και αξίζεις να τις χαρείς.

Μαρκαντωνάκη Μαρία

Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια παιδιού, εφήβου και οικογένειας.

Υπεύθυνη του Κέντρου Ψυχολογικής Υποστήριξης και Λογοθεραπείας Αλίμου.(ΚΕΨΥΛ)