Συμβουλές

Γονιδιακές θεραπείες

Γονιδειακές θεραπείες

Tου ιατρού Δημήτρη Χατζή

Πέρασαν πάνω από 60 χρόνια από τότε που οι James D.Watson και F.Crick(1953) ανακάλυψαν και δημοσιοποίησαν τη χημική δομή του DNA.

Το DNA είναι το υλικό που εμπεριέχει  όλες εκείνες τις πληροφορίες για την ανάπτυξη της ζωής, το υλικό που κληρονομούμε στα παιδιά μας μέσω των χρωμοσωμάτων. Τα έτη που ακολούθησαν αυτής της ανακάλυψης, η επιστημονική κοινότητα-όχι μόνο η ιατρική- επιδόθηκε σε ένα συνεχές crescendo ανακαλύψεων της όλης δομής και λειτουργίας των κυττάρων γενικότερα. Αρχικά οι ερευνητές μάλλον με δέος προσέγγιζαν το γενετικό υλικό, και αυτό γιατί έχει δεσπόζουσα θέση στην όλη λειτουργία του ανθρώπινου κυττάρου, είναι συνδεδεμένη με άλλα κυτταρικά όργανα των οποίων η συνολική λειτουργία δεν είχε ακόμα αποκαλυφτεί .Χρησιμοποιώντας και άλλα απλοποιημένα ερευνητικά μοντέλα με ζωικά κύτταρα κατάφερε να κατανοήσει τη συμπεριφορά, τον τρόπο λειτουργίας, την παθοφυσιολογία του DNA και του RNA, χωρίς αυτό να έχει ολοκληρωθεί έως και σήμερα. Εξίσου  σημαντικές ανακαλύψεις βοήθησαν όλα αυτά τα χρόνια για να φτάσουμε ως εδώ. Ανακαλύψεις σταθμοί θεωρούνται  η μέθοδος PCR για την (in vitro) αναπαραγωγή DNA,η ταυτοποίηση γονιδίων πάνω στο γενετικό υλικό, ενοχοποιούμενων ή υπεύθυνων διαφόρων ασθενειών ,και η οποία συνεχίζεται.

Μία τυχαία πειραματική ανακάλυψη σε μικρόβια το 2013,και η περαιτέρω επιστημονική αξιοποίηση της ως μεθοδολογίας (CRISP-R),έδωσε την ευκαιρία στους ερευνητές να διαχειρίζονται το DNA,να αλλάζουν,να προσθέτουν ή να αφαιρούν κομμάτια, να  διορθώνουν λάθη. Η μέθοδος αυτή είναι σχετικά φτηνή σε κόστος, έχει ήδη εφαρμοστεί επιτυχώς σε διάφορες εφαρμογές, σε μικρόβια,σε φυτά και πειραματόζωα. Χρησιμοποιεί ιούς ως μεταφορείς γονιδίου και ενσωμάτωσή του στο γονιδίωμα του κυττάρου.

Η επιτυχής πειραματική κλινική εφαρμογή σε ανθρώπους ξεκίνησε το 2016 ως τελευταία κίνηση απελπισίας σε λίγους ασθενείς,με ανθεκτική στις συμβατικές θεραπείες μορφή λευχαιμίας.Η συνεργασία λίγων κλινικών γιατρών με τα εργαστήρια της NOVARTIS (ναι αυτής της κακής) λειτούργησε επιτυχώς.Η λήψη Τ λεμφοκυττάρων από τον ασθενή,η τροποποίηση τους στα εργαστήρια της NOVARTIS(με μέθοδο CRISP-R cas9),η επαναμεταγγισή τους στόν ασθενή έκαναν το θαύμα. Η συνολική κλινική εφαρμογή απαιτεί άκρως εξειδικευμένο προσωπικό και υψηλό κόστος. Αναμένεται να μειωθεί σημαντικά τα επόμενα χρόνια με την διάχυση της επιστημονικής γνώσης.

Η έγκριση από τον ΕΜΑ(Ευρωπαικός Οργανισμός Φαρμάκων) των πρώτων γονιδιακών θεραπειών πριν από ένα μήνα σηματοδοτεί την απαρχή ενός νέου κεφαλαίου στην ιατρική επιστήμη και στη θεραπεία. Είχε προηγηθεί το 2016 το FDA(ανάλογο του ΕΜΑ στις ΗΠΑ).Οι πρώτες ενδείξεις αφορούν την ανθεκτική στις συμβατικές θεραπείες οξεία λεμφοβλαστική λευχαιμία,το non-Hodgkin λέμφωμα από γιγαντοκύτταρα Β. Ηδη σε πολλά εργαστήρια έχουν ξεκινήσει μελέτες για γονιδιακές θεραπείες σε συμπαγή νεοπλάσματα(μαστού,πνεύμονα),μόνες ή συνδυαστικά με τις συμβατικές

,σε άλλες μορφές λευχαιμίας και λεμφωμάτων. Σημαντικά αποτελέσματα αναμένονται από τις γονιδιακές θεραπείες στα κληρονομικά νοσήματα αλλά και όπου έχουν απομονωθεί γονίδια υπεύθυνα νοσημάτων -τέλος του 2018 ξεκινούν πειραματικές θεραπείες στη μεσογειακή αναιμία-,απο 15 ημέρες ανακοινώθηκαν τα πρώτα αποτελέσματα στο γονίδιο BRCA1,2 υπεύθυνο για καρκίνο του μαστού και των ωοθηκών(περιοδικό Nature). Θεωρητικά εκτός των νεοπλασμάτων, οι γονιδιακές θεραπείες θα συνεισφέρουν μελλοντικά στις μεταμοσχεύσεις οργάνων ,στις λοιμώξεις από ιούς (συμπεριλαμβανομένου του HIV),στην αντοχή στα αντιβιοτικά,στα αυτοάνοσα νοσήματα με γονιδιακό υπόστρωμα ή μη,στην καρκινογέννεση και στην πρόληψή της,σε  συγγενή (κληρονομικα) και επίκτητα σύνδρομα,συμπεριλαμβανομένων και των  διαταραχών ολόκληρων χρωμοσωμάτων(τύπου σύνδρομο Down κλπ) και σε πλήθος άλλων θεραπευτικών εφαρμογών.

Η εφαρμογή των γονιδιακών θεραπειών μοιάζει ιδανική για χρήση στα ανθρώπινα έμβρυα ή και στα σπερματοζωάρια ή ανθρώπινα ωάρια.Η διαχείρηση  και η χειραγώγηση του ανθρώπινου γονιδιώματος εγκυμονεί τον κίνδυνο του λεγόμενου κοινωνικού δαρβινισμού.Δηλαδή της επιλογής συγκεκριμένων σωματικών ή πνευματικών χαρακτηριστικών στα έμβρυα ή στα παιδιά.Δευτερευόντως αφορά την εξέλιξη του ανθρώπινου είδους μέσα απο την φυσιολογική διαδικασία.Αυτά το προβλήματα δεν αφορούν μόνο τούς ερευνητές,ούτε τις λίγες μόνο χώρες που αναπτύσονται οι γονιδιακές θεραπείες.Οι κοινωνίες συντεταγμένα θα πρέπει μελλοντικά να δώσουν απαντήσεις σε αυτού του είδους τα ερωτήματα.

Παρότι κλινικός γιατρός-θεραπευτής,ήταν τεράστια η επιρροή που είχα δεχθεί από τους πρώτους πανεπιστημιακούς μου δασκάλους-ερευνητές στα γνωστικά αντικείμενα αυτού του άρθρου.Οι λόγοι που δεν επέλεξα μια τέτοια διαδρομή ήσαν καθαρά βιοποριστικοί.Παρέμεινα όμως ενεργός παρατηρητής-μελετητής για 40 χρόνια,και  από αυτή τη νόσο ουδέποτε θεραπεύτηκα.